Lukt het ons om de Euregio een 'gezicht' te geven? Noem Toscane en er verschijnt onmiddellijk een beeld. Noem je echter de Euregio dan roept dat veel vraagtekens op. Het gevoel voor verwantschap, een gedeelde geschiedenis en overeenkomsten in taal en landschap worden ondermijnd door de barrière van de nationale grenzen. Toch moeten er beelden zijn, die typerend zijn, die een gezamenlijke noemer zijn voor dit gebied. Aan Stijn Meuris en zijn team de opdracht om via korte TV-documentaires op zoek te gaan naar die beelden.
Zelf zegt hij er in zijn typische stijl over: "Het hele grensoverschrijdende gebied met Maastricht als epicentrum lijkt op het eerste gezicht een onsamenhangend amalgaam van regio's die an sich weinig met elkaar te maken hebben. Wij weten inmiddels beter. De Euregio is een vrij duidelijk afgebakend gebied, een historisch verbonden entiteit, waar meerdere talen gesproken worden, maar waar ook een 'bepaald' gevoel heerst."
"In de vijf kortfilms komen thema's aan bod die één ding gemeen hebben. Namelijk de vaststelling dat 'all things Euregional' opvallend veel eigenschappen vertonen met een zwerm. Een zwerm zoals in een zwerm vogels, maar ook: een zwerm in de filosofische en sociologische betekenis. Hoe gedragen mensen in een groep zich? Hoe liggen de verhoudingen tussen bewoners van naburige streken, hoe valt de onderliggende sfeer te beschrijven die hen al dan niet bewust bindt? En vooral: valt er een bijna meetbare verbondenheid te onderscheiden in de Euregio? Wij denken van wel. Sterker nog: het siert de Euregio-bewoners dat zij zichzelf zien als een zwerm. Hermetisch van vorm, lichtjes diffuus van uitzicht, maar uiterst mobiel en breeddenkend van gedrag. Het zou de ultieme definitie van modern en pan-Europees Europa kunnen zijn."
De films worden gemaakt in de vorm van semi-documentaires, als een mix tussen kunstfilm en parodie met een boodschap vol serieuze en lichtere tonen.
Film#1 toont een soort 'Euregio for dummies', een inleiding voor mensen die al wel eens van de Euregio gehoord hebben, maar nog de nodige feitenkennis missen om het grotere geheel te bevatten.
In Film#1 komt onder andere de recente historische geschiedenis van de Euregio aan bod. Is het toeval dat precies hier de eenwording van Europa zijn momentum kreeg? Wie zijn de mensen die hier wonen, hoe liggen de statistische verhoudingen? Welke talen hanteren we, kortom: wie zijn we? En ook: klopt het dat de Euregio zich nog het best laat definiëren als een zwerm, als een groep individuen die toch een grote mate van samenhang en collectiviteit vertonen, zonder het zicht op de wereld te verliezen?
1e uitzending 6 februari 2011
FILM#2: Don't Leave The Sphere
FILM #1 poneerde dat de Euregio zich nog het best laat definiﾑren als een zwerm. In FILM #2 gaat Stijn Meuris dieper in op de eerste wet van de zwerm: DON'T LEAVE THE SPHERE.
Waarbij 'sphere' zowel staat voor de letterlijke fysieke ruimte als voor de sociale ruimte, zeg maar de ambiance in de Euregio.
Don't Leave The Sphere klinkt misschien als een beklemmende, beperkende spelregel, maar FILM #2 toont aan dat dat niet klopt.
Want de bewoners van de Euregio koppelen hun blik-op-de-wereld-mentaliteit aan een warme provinciale sfeer.
We blijven hier, maar in gedachten zijn wij overal. We zwermen uit, maar in gedachten zijn we hier.
2e uitzending 5 juni 2011
FILM#3: Don't Get Too Close To Any Of Your Neighbours
Een sterke voorwaarde om zich als regio een eigen identiteit aan te meten, is de eigenschap om met de neuzen in dezelfde richting te wijzen. Pas als de verschillende delen van een gebied min of meer aanvoelen welk traject ze moeten volgen, kan men spreken van een soort gemeenschappelijkheid. Daar verwijst de titel van onze derde VIA2018-film naar: Try To Move In The Same Direction As The Neighbours. Dat is één van de vijf wetten van de zwerm, die we als leidraad hanteren bij onze zoektocht naar een euregionale polsslag.
Zeker als die regio grensoverschrijdend georiënteerd is (en dan nog tussen drie landen ineens), is eenzelfde trajectkeuze niet evident. De politiek kan alle richtingen uit, de regionale economie verschilt van land tot land, en zelfs op taalgebied zijn de barrières groot. Om maar iets te zeggen: het Nederlands en het Duits hebben linguïstisch een germaanse oorsprong, het Frans is romaans. Niet simpel, al die verschillen. Bovendien zijn er praktische bezwaren: in Film#3 hebben we het bijvoorbeeld over de moeilijke treinaansluitingen die er tussen de steden in de euregio bestaan. Probeer maar eens op een weekendavond van pakweg Maastricht naar Hasselt te sporen. Dat zijn de momenten waarop je beseft: er is nog werk aan de winkel om tot een echt praktische euregio te komen.
Maar er is beterschap. Zo houden de belemmeringen ons niet tegen om bij mekaar op bezoek te gaan, te werken, te winkelen of te wonen. De euregionale burger is wat dat betreft een stuk mobieler en flexibeler dan andere grensbewoners uit west-Europa.
Of, heel concreet, we gaan fietsen. Dankzij het uitgebreide en uiterst professioneel ingerichte fietsroutenetwerk - notabene bedacht door een wielertoerist die ontevreden was omdat hij en zijn vrouw op ieder kruispunt moesten afstappen om een onhandige kaart te kunnen ontvouwen -, kunnen we per tweewieler de grenzen over, om op die manier mekaar te ontdekken.
Eigenlijk ontbreekt enkel nog een euregionaal gezelschapspel. Een breinbreker die de mensen uit de vijf verschillende delen van de regio verbindt. En dus hebben we die ook maar uitgevonden, voor Film#3...
FILM#4: Try To Move In The Same Direction As The Neighbours
De titel van Film#4 lijkt in tegenspraak te zijn met die van Film#3, waarin het heet dat we moeten proberen om in dezelfde richting als de buren te evolueren. En toch is dat niet zo. Do Not Get Too Close To Any Of Your Neighbours (ook een van de vier Wetten Van De Zwerm) houdt in dat een zekere (grote) mate van vrijheid en zelfs afstand essentieel is om tot een sterk geheel te komen. Teveel uniformiteit - ook in denken - leidt tot verstarring, isolement en zelfs bekrompenheid. Dat moet ten allen tijde vermeden worden. Vandaar de delicate evenwichtsoefening binnen de euregio: het is belangrijk dat we mekaar begrijpen, aanvoelen en mekaar onderling identificeren als deel van een groter geheel; minstens zo belangrijk is het om onderscheid te hebben.
In Film#4 tonen we dat aan aan de hand van een paar kleine voorbeelden. Om maar meteen het meest ludieke te noemen: wist u dat men in alle vijf de delen van de euregio op een andere wijze kust bij wijze van begroeting...? En dat we d'r, ondanks een relatief kleine gezamenlijke oppervlakte, er toch in slagen om op vijf verschillende manieren te wonen? Maar misschien nog het meest verrassende is dat er sprake is van een heuse Pommes-Friet-linie, een imaginaire maar desondanks toch erg tastbare grens die haarscherp aflijnt hoe we onze gesneden aardappelen noemen en bereiden...
In Film#4 verkennen we dan ook de wijze waarop de bewoners van de euregio mekaar kunnen respecteren zonder alteveel op elkaar te gaan lijken. Want zoals eerder gezegd: onderscheid moet er zijn, al zijn de overeenkomsten ook handig.
FILM#5: If You Get Lost, Try To Catch Up With Someone Who's Around
De complexe, delicate maar ook unieke en warme culturele band die er bestaat tussen de verschillende delen van de euregio vormt een unieke troef. Met die ingrediënten kan een gebied zich ontplooien, en niet in het minst op cultureel vlak. Het streven van de Euregio Maas-Rijn naar de titel van Europese Culturele Hoofdstad 2018 is dan ook geen hopeloos gevecht tegen andere, vaak grotere of invloedrijkere kandidaten. Neen, het doel is even ambitieus als haalbaar: precies de verbondenheid van de regio, plus de rijke culturele mogelijkheden ervan, zorgen straks misschien voor de meest opmerkelijke culturele hoofdstad sedert vele jaren. Grensoverschrijdend én taaloverschrijdend, maar wel ingebed in een gebied dat een onwrikbare band bezit. Een haalbare kaart, heel zeker.
En ambiteus? Ja ook, maar zonder megalomane projecten die enkel tot doel hebben een titel binnen te halen, zonder veel verdere toekomstvisie.
In de vijfde en laatste film van het VIA2018-videoproject polsen we dan ook naar de noodzaak van een zogenaamde 'landmark', iets waar in de 21ste eeuw blijkbaar alle steden naar op zoek zijn. Is het nuttig en haalbaar om ook voor de euregio zo'n allesbepalende, indrukwekkende landmark te ontwikkelen? En hoe zou die er dan moeten uitzien? We leggen de vraag voor aan architect en landschapskunstenaar Boris Gorin. Hij toont ons hoe het kan worden, maar hoe het niet noodzakelijk hoéft te worden...
Vertoning vindt plaats via regionale en lokale TV-stations, de website van VIA2018 en diverse andere websites. De eerste aflevering is zondag 6 februari vertoond in het L1-TV programma Chapeau-cultuur.
Stijn Meuris en Daniëlle Gielen (Onderandere Filmprodukties - Hasselt)